Voor directeuren, directeur-bestuurders en leden van raden van bestuur ontstaat een belangrijke vraag: hoe benutten we de kansen van kunstmatige intelligentie, terwijl we tegelijkertijd zorgvuldig omgaan met risico's, publieke waarden en de belangen van medewerkers en cliënten?
Die afweging vraagt om strategisch leiderschap.
AI raakt de kern van de organisatie
Binnen veel organisaties wordt kunstmatige intelligentie inmiddels verkend of toegepast.
Denk aan het ondersteunen van administratieve werkzaamheden, het analyseren van grote hoeveelheden informatie of het verbeteren van interne processen.
Voor maatschappelijke organisaties kunnen dergelijke toepassingen interessant zijn. Zeker in sectoren waar personeelstekorten en hoge werkdruk spelen, kan technologie mogelijkheden bieden om professionals te ondersteunen.
Maar de impact van AI gaat verder dan efficiëntie.
De inzet van nieuwe technologie kan invloed hebben op de kwaliteit van dienstverlening, de relatie met cliënten of inwoners en de manier waarop medewerkers hun werk uitvoeren.
Daarmee raken keuzes over AI direct aan de strategie en maatschappelijke opdracht van de organisatie.
Digitale verantwoordelijkheid begint bij de top
Van directeuren en bestuurders hoeft niet te worden verwacht dat zij zelf AI-systemen kunnen ontwikkelen.
Wel moeten zij voldoende inzicht hebben om de juiste vragen te stellen.
Welke toepassingen gebruikt de organisatie? Welke gegevens worden verwerkt? Hoe betrouwbaar zijn de uitkomsten? En wie blijft verantwoordelijk wanneer AI een rol speelt in de voorbereiding van besluiten?
Het is belangrijk dat organisaties niet uitsluitend kijken naar wat technologisch mogelijk is, maar ook naar wat organisatorisch en maatschappelijk wenselijk is.
Daarbij horen duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden, toezicht op het gebruik en de beoordeling van risico's.
Publieke waarden en ethische dilemma's
Juist binnen de maatschappelijke en (semi)publieke sector vraagt de inzet van AI om zorgvuldigheid.
Een toepassing die processen versnelt, is niet automatisch passend bij de waarden van de organisatie.
Denk bijvoorbeeld aan AI bij personeelsselectie, het verwerken van cliëntgegevens of het ondersteunen van besluiten die gevolgen kunnen hebben voor individuele personen.
Hier spelen onderwerpen als privacy, transparantie, discriminatie en menselijke controle een belangrijke rol.
Daarnaast vraagt de Europese AI-verordening organisaties om aandacht voor de risico's en verplichtingen die verbonden zijn aan bepaalde AI-toepassingen.
Voor directies en besturen is het daarom van belang om technologische ontwikkelingen niet los te zien van governance en risicomanagement.
De menselijke maat behouden
Een van de belangrijkste bestuurlijke uitdagingen is het behouden van de menselijke maat.
AI kan professionals ondersteunen, maar menselijke deskundigheid, empathie en professioneel oordeel blijven in veel maatschappelijke dienstverlening essentieel.
In de zorg kan technologie bijvoorbeeld administratieve processen ondersteunen, terwijl de persoonlijke relatie tussen zorgverlener en cliënt centraal blijft staan.
Ook in onderwijs, welzijn en publieke dienstverlening moeten organisaties zorgvuldig afwegen wanneer technologische ondersteuning wenselijk is en wanneer menselijke beoordeling noodzakelijk blijft.
Voor directeuren en bestuurders vraagt dit om duidelijke uitgangspunten en een organisatiecultuur waarin medewerkers zorgen en dilemma's kunnen bespreken.
Medewerkers meenemen in digitale verandering
Nieuwe technologie kan enthousiasme oproepen, maar ook onzekerheid.
Medewerkers vragen zich bijvoorbeeld af welke gevolgen AI heeft voor hun werkzaamheden, professionele autonomie en toekomstige functie.
Een succesvolle invoering vraagt daarom om meer dan de aanschaf van software.
Organisaties moeten investeren in kennisontwikkeling, begeleiding en heldere communicatie over het doel van de veranderingen.
Ook helpt het om medewerkers actief te betrekken bij het beoordelen van toepassingen.
Zij weten vanuit hun dagelijkse praktijk vaak goed waar verbeteringen mogelijk zijn en welke risico's aandacht verdienen.
AI als strategisch gespreksonderwerp
Digitalisering verdient een vaste plek in de strategische gesprekken van directie en bestuur.
Niet iedere organisatie hoeft voorop te lopen bij het gebruik van nieuwe technologie. Wel is het verstandig om bewust positie te bepalen.
Welke ontwikkelingen zijn relevant voor onze sector? Welke kennis ontbreekt binnen de organisatie? Wanneer investeren we in innovatie en welke toepassingen passen niet bij onze maatschappelijke opdracht?
Ook de samenwerking met de raad van toezicht is daarbij belangrijk, met respect voor de verschillende verantwoordelijkheden van bestuur en toezicht.
Een goed geïnformeerde directie of raad van bestuur kan kansen beter beoordelen en tijdig maatregelen nemen wanneer risico's ontstaan.
Toekomstgericht leiderschap vraagt om digitale deskundigheid
AI zal de bestuurlijke agenda naar verwachting blijvend beïnvloeden.
Dat maakt digitale deskundigheid een steeds relevanter onderdeel van moderne directie- en bestuursfuncties.
De belangrijkste kwaliteit is daarbij niet dat een bestuurder alles weet van technologie, maar dat hij of zij nieuwe ontwikkelingen weet te verbinden aan de strategie, medewerkers en maatschappelijke verantwoordelijkheid van de organisatie.
De uitdaging voor toekomstige leiders is dan ook om innovatie mogelijk te maken zonder de menselijke maat en publieke waarden uit het oog te verliezen.
Wilt u als directeur of bestuurder bijdragen aan de toekomst van maatschappelijke organisaties? Bekijk op directeur-bestuurder.nl de mogelijkheden voor directie- en bestuursfuncties binnen de maatschappelijke en (semi)publieke sector.